درسي(زبان و ادبيات فارسي)

بـحث درباره ي تحول شعر از جهت قالب، کاربرد لفظ و معني و مفهوم به علمي مربوط مي شود که به آن سبک شناسي مي گويند.  سبک عبارت است ازکيفيت تغيير يا چگونگي بيان شاعرانه و منظور از سبک شناسي، معرفت به چگونگي بيان شاعرانه و تحول آن در طول تاريخ است .

به طورکلي ادوار شعرفارسي را مي توان به اين ترتيب برشمرد:

1- سبک خراساني: از آن جا که زبان فارسي از خراسان آغاز شد و شعرا و نويسندگان معروف فارسي زبان در آغاز در آن ناحيه ظهورکردند سبک شاعران اين دوره را (قرن سوم تا اواخرقرن پنجم ) سبک خراساني ناميدند.

در اين دوره شاعران معروفي مانند رودکي ( پدر شعر فارسي )، دقيقي ( حماسه )،فردوسي ( حماسه )،فرخي سيستاني و عنصري ( مدح )منوچهري ( توصيف طبيعت ) ،مسعود سعد ( حبسيه )، سنايي (عرفان ) و ناصرخسرو( شعر درخدمت مذهب و حكمت) مي زيسته اند. قالب و موضوع شعر در اين سبک متنوع و گوناگون بوده و از ميان انواع شعر، قصيده بر ديگر انواع برتري داشته  است.

از ويژگي هاي اين سبک:

* سادگي و رواني کلام،  *  دوري ازترکيبات دور از ذهن، * کاربرد اندک واژگان عربي، * مضامين شعر بيشتر وصف طبيعت يا وصف معشوق و به ويژه مدح بوده است. * آرايه هاي ادبي نيز ساده بوده است.

2-سبک عراقي : مقدمه ي سبک عراقي در قرن پنجم شروع شد و در تمامي قرن ششم تا قرن دهم ادامه يافت . سبک اين دوره را  از آن جهت عراقي نامند که زبان فارسي دري با شروع اين سبک در تمام نقاط ايران منتشر شد و زبان رسمي مردم ايران گرديد و چون اغلب پايه گذاران اين سبک از ايران مرکزي بودند و ايران مرکزي هم عراق عجم ناميده مي شد، سبک شعر اين دوره به سبک عراقي معروف شد.

عطار، مولوي ، سعدي ، فخرالدين عراقي ، نظامي ، خاقاني، حافظ و جامي از معروفترين شاعران اين دوره اند.

خصوصيات اين سبک :

*‌ غزل از لحاظ کميت جاي قصيده را گرفت.

**‌ در ميان انواع شعر، توجه به سرودن مثنوي زياد شد.

*** غزل بيانگر عشق عرفاني شد و از اين راه عرفان در شعر فارسي راه يافت و اصطلاحات عرفاني از قبيل ميخانه، خرابات، مغ، خرقه، زاهد و ... در شعر فارسي راه يافت.

**** کاربرد صناعات ادبي ( لفظي ومعنوي ) در شعر راه کمال پيمود و برخلاف دوره ي قبل انواع تشبيهات پيچيده، کنايه، استعاره، مجاز، ايهام، جناس و ترصيع در شعر اين دوره به کمال ديده مي شود. براي نمونه، غزلي از حافظ ،که شعر او نقطه ي اوج سبک عراقي است نقل مي شود:

3 ـ سبک هندي (اصفهاني ): قرن يازدهم و دوازدهم دوره ي تسلط سبک هندي است. سبک اين دوره را از آن جهت هندي مي  گويند كه برخي از شاعران به هند سفر كرده و روزگاري در آن سرزمين گذرانده بودند و نيز از آن جا كه اين شيوه ي جديد در هند مورد تقليد شاعران فارسي زبان ايراني و هندي قرار گرفته بود به اين نام معروف شد. با تمام اين احوال عده اي ازاستادان سخن پارسي را اعتقاد بر اين است که سبک شعر اين دوره را بايد اصفهاني ناميد.

ويژگي هاي اين سبک :

* نازك خيالي و مضمون آفريني   * قالب شعري مسلط، غزل است.   *  از مهم ترين مشخصه هاي اين دوره به کار بردن صنعت ارسال مثل، اسلوب معادله و تمثيل است.   *  كاربرد استعارات پيچيده ، معما و لغز و ترکيبات بديع از ديگر ويژگي هاي اين دوره است.     * يکي از مضامين عمده ي شعري اين دوره منقبت و مرثيه ي ائمه اطهار است و شعرا بيشتر سعي خود را صرف سرودن اشعار در منقبت ائمه و مراثي آنان به خصوص شهداي کربلا کردند که محتشم کاشاني در اين ميان شاخص است.  *  از نظر معني، شعراي اين دوره گرد تقليد نمي گشتند و آن چه سبک هندي را شهرت بخشيده ابتکارمضمون و معني است.

ازشاعران معروف اين دوره بايد صائب تبريزي، کليم کاشاني، محتشم کاشاني وحشي بافقي و بيدل را نام برد.

به عنوان نمونه تک بيت هايي ازصائب نقل مي شود:

ريشه ي نخل کهنسال ازجوان افزونتر است             بيشــتر دلـبستگي بـاشد بــه دنــيا پير را
¯¯¯
فکر شنبه تلخ دارد جمعه ي اطفال را             عشرت امروز بي انديشه ي فرداخوش است
¯¯¯
تو هم در آينه حيران حسن خويشتني           زمانه اي است كه هر كس به خود گرفتار است

4- بازگشت ادبي : سبک هندي پس از دو قرن که به نهايت تکلف و پيچيدگي رسيد، تقريبا در نيمه قرن دوازدهم پايان يافت و شاعران بعد از اين دوره به تغيير اين سبک دست زدند و برآن شدند که سبک شعر فارسي را به دوره هاي پيشين ( عراقي وخراساني) بازگردانند، از اين رو سبک اين دوره را بازگشت ادبي يا تجديد حيات ادبي نام نهادند. علت اين تغيير، تکلف و پيچيدگي شعر بود. اين سبک درتمام قرن سيزدهم جريان داشت .

از ميان شاعران اين دوره بايد از هاتف اصفهاني، مشتاق، آذر بيگدلي، شعله و عاشق اصفهاني نام برد.

5 ـ دوره ي معاصر : دوره معاصر را معمولا بايد از اواخر دوره ي قاجاريه تا امروز به حساب آورد. روابط ايران و اروپا و آوردن  کارشناسان فني و نظامي و تأسيس مدارس و اعزام دانشجويان ايراني به کشورهاي اروپايي، آشنايي ايرانيان با علوم و ادبيات اروپا و ترجمه کتاب هاي مختلف سبب شد تا تحولاتي در ذهن اديبان و هنرمندان ايراني به وجود آيد.

شعر و نثر فارسي با الهام گرفتن از آثار اروپاييان دچار تحولاتي شد و رفته رفته انقلابي در سبک شعر پيدا شد و شعرنو پديد آمد. البته نوآوري در شعر را كم و بيش در بيان شاعران اواخر قرن سيزدهم و اوايل قرن چهاردهم مي بينيم اما « نيمايوشيج » (علي اسفندياري ) تحول اصلي را ايجاد كرد و پس از مقاومت هاي او در عرصه ي نوآوري بود که شاعران نوپرداز در صحنه ي شعر فارسي رخ نمودند و با شکستن قالب شعر از جهت وزن و قافيه مسير تازه اي را در تحول شعر ايجاد كردند. از بزرگان اين دوره علاوه بر                « نيمايوشيج » به عــنوان قافله سالار اين سبک مي توان از شاعراني چون فروغ فرخزاد، مهدي اخوان ثالث، سهراب سپهري، احمد شاملو، فريدون مشيري و دکترشفيعي کدکني نام برد. به عنوان نمونه بخشي ازشعر «آي آدم ها » ي نيمايوشيج نقل مي شود:

آي آدم ها /  که برساحل نشسته شاد وخندانيد ! /  يک نفر درآب دارد مي سپارد جان  /  يک نفر دارد که دست و پاي دايم مي زند /  روي اين درياي تند و تيره و سنگين که مي دانيد  /   آن زمان که مست هستيد  /   از خيال دست يابيدن به دشمن  /  آن زمان که پيش خود بيهوده پنداريد  /  که گرفتستيد دست ناتوان را  /  تا توانايي بهتر را پديدآريد  /  آن زمان که تنگ مي بنديد  /  بر کمرهاتان، کمربند.  /  در چه هنگامي بگويم من ؟  /  يک نفردر آب دارد مي کند بيهوده جان قربان !  /  آي آدم ها كه بر ساحل بساط دل گشا داريد: /  نان به سفره ، جامه تان بر تن  / يك نفر در آب مي خواند شما را